عضویت   تماس با ما

شاهين ترازوي شگفت

 

        «مردي بود به نشابور كه وي را ابوالقاسم رازي گفتندي و اين ابوالقاسم كنيزك پروردي و نزديك اميرنصر آوردي و با صله بازگشتي. روزي چند كنيزك آورده بود. اميرنصر، او را دستاري داد و در باب وي عنايت نامه‌اي نبشت. نشابوريان وي را تهنيت كردند و نامه بياورد به مظالم برخواندند. از پدرم شنودم كه قاضي بوالهيثم پوشيده گفت        و وي مردي فراخ مزاح بود          اي بلقاسم! ياد دار كه قوادي به از قاضيگري است.»

 

                                                                        تاريخ بيهقي, ص 458

 

    سخن در باب سهراب سپهري و شعر وي را با اين لطيفة برترين نويسندگان كهن ايران ياد كردم تا خوانندگان دانسته و آگاه باشند كه داورانه قلم نخواهم زد و سر آن ندارم كه دربارة اين سراينده و سروده‌هايش به قضاوت بنشينم. تنها بر آن سرم تا به مصداق :  

 

    تو را چنان كه توئي هر نظر كجا بيند

 

            به قدر دانش خود هر كسي كند ادراك

 

    در حدّ وسع خويش آنچه را از مرده‌ريگ ادبي اين شادروان اندر مي‌يابم با دوستان شعر فارسي در ميان گذارم. از هم اكنون يادآوري مي‌كنم كه از اشعار اين بزرگوار جز «هشت كتاب» نامبردار وي چيزي نخوانده‌ام و آنچه به هم مي‌بافم از اين تار و پود است و لاغير.

 

  نخستين شعري كه در «هشت كتاب» مي‌خوانيم، «در قير شب» نام دارد و به مجموعة «مرگ رنگ» متعلق است. اين شعر گوياي يأس فلسفي و اجتماعي شاعر است، يأسي كه تا ميانه‌هاي راه با اوست، در قير شب چنين آغاز مي‌گيرد:      

 

ديرگاهي است در اين تنهائي/  رنگ خاموشي در طرح لب است  /  بانگي از دور مرا مي‌‌خواند  /   ليك پاهايم در قير شب است.

 

                                                                  هشت كتاب, ص 12-11

 

    امّا واپسين شعر هشت كتاب كه به مجموعة «ما هيچ ما نگاه» متعلّق است عنوان «تا انتها حضور» را بر خود دارد و حاكي از اميد بزرگ شاعر به گشايش در خوابي شگفت به روي واژه‌هاي زبان است، اميدي كه رهايش آدميزاد از دام ذهن و ذهنيّات و يگانگي درون انسان با جهان بيرون را بشارت مي‌دهد. در اين شعر زبان كه حال برزخ لايبغيان ميان انسان و پديدارهاي جهان را دارد، دگرگوني مي‌پذيرد و به گونة راز و رمز حضور بيواسطة همه چيز در برابر انسان تجلّي مي‌كند و كلمه‌اي كه به روايت انجيل در ابتدا خدا و همه چيز بوده است خداواري خويش را بازمي‌يابد. زندگاني برزخي زبان پايان مي‌پذيرد و رستاخيز واژه‌ها با نفخ صور «تا انتها حضور» آغاز مي‌شود. در پايان اين شعر است كه با نهايت شگفتي مي‌بينيم كه شاعر حضور صبح را در اندرون واژة صبح پيش‌بيني كرده است:

 

داخل واژة صبح،

 

        صبح خواهد شد.                         هشت كتاب، ص 457 

 

   قصدمان از آوردن سرآ‎غاز و سرانجام «هشت كتاب» اين است كه خواننده دريابد كه شاعر از كجا به كجا رسيده است. آري، از يأس به اميد، از خوف به رجاء و آنگونه كه خود به زبان نمادها بازگفته است از شب به صبح. «هشت كتاب» گذار شورانگيز سپهري از سياهي به سپيدي، از تاريكي فلسفه به چشمة جوشان عرفاني است كه هيچ در آن با همه چيز برابر است. كسي كه هشت كتاب را با تأمّل و در يك نشست هر چند طولاني خوانده باشد، شاعر آن را به مثابه شاهين ترازوئي عدل خواهد ديد كه در يك كفة آن دو جهان را نشانده‌اند و در كفة ديگر هيچ ـ البته اين عرفان از اختراعات اين بزرگوار نيست كه پيشينيان را نيز در بسا موارد محرم اين راز مي‌بينيم ـ حق اين است كه در زبان فارسي روزگار ما، آنهم در قالب شعر شكسته و گاه فارغ از اوزان ديرين، او نخستين كسي است كه دست به چنين كاري يازيده است.

 

    *                      *                      * 

 

    سپهري، در واپسين شعر نخستين مجموعة خويش «سرود زهر» اعتراف مي‌‌كند كه زباني زهرآگين دارد و آبشخور انديشه‌اش مسموم است:

 

در غم زهر است كرم فكر من زنده،

 

در زمين زهر مي‌رويد گياه تلخ شعر من.              هشت كتاب، ص 73

 

   امّا در نخستين شعر واپسين مجموعه يعني «اي شور! اي قديم!» در جستجوي آبي است كه عطش صداقت درهم‌ريختة خويش را با آن فرونشاند:

 

اي وزش شور! اي شديدترين شكل!

 

ساية ليوان آب را،

 

تا عطش اين صداقت متلاشي،

 

راهنمائي كن.                                                 هشت كتاب، ص 413 

 

  در يكايك شعرهاي هشت كتاب، با شاعري عاشق معرفت، روياروئيم، هشت كتاب كشكولي انباشته از دانائي‌هاي رنگارنگ است. براي سپهري فرهنگ و فلسفه، دين و عرفان، هنر و شناخت همان شاهد هر جائي است كه هر لحظه به رنگي و جامه‌اي درمي‌آيد. در ذهن او افكار لائوتسه و كنفوسيوس و بودا، زردشت و ماني و مزدك، موسي و مسيح همه با هم درآميخته‌اند و بر همين اساس همة پندارهائي كه به ظاهر با هم بيگانگي مي‌كنند در ضمير وي به اتحادي خيره‌كننده رسيده‌اند. ذهن او نگاتيف منشورنيوتون است كه همة رنگهاي رنگين‌كمان از آن گذشته‌اند تا به زهدان مادرشان رنگ سپيد بازگردند. البته اين گذار به گونه‌اي تكاملي و در روندي طولاني از مرگ رنگ تا ما هيچ، ما نگاه صورت بسته است نه به يكبارگي و جهش‌آسا.

 

   آنچه بيش از همه او را به اين «يگانه انگاري» رهنمون آمده است به باور من يكي از آزمون‌هاي روزگاران كودكي است، روزگاراني كه تيله‌اي از خورشيد عالمتاب و چوبي از رخش رستم فروتر نيست و ديگري آشنائي وي با ابرمردي كه زير آسمان و بر فراز زمين كسي را در عالم شعر و عرفان با او برابر نمي‌شناسيم، آشنائي با مولانا جلال‌الدين.

 

  تقريبا نيمي از شعرهاي هشت كتاب به تعبيري بازگشت شاعر به يادهاي دوران                كودكي است و اگر بخواهيم همة اين موارد را خاطرنشان كنيم سياهكاري ما بر برگ‌هاي كاغذ به درازا خواهد كشيد. في‌المثل در شعر «لولوي شيشه‌ها» مي‌خوانيم:

 

  تو را در همة شبهاي تنهائي،

 

  توي همة شيشه‌ها ديده‌ام.

 

  ما ر مرا ميترساند:

 

  لولو پشت شيشه‌هاست!

 

  و من توي شيشه‌ها تو را مي‌ديدم    .

 

                                                                           هشت كتاب، ص 102

 

      و در شعر «شاسوسا» نيز:

 

      از پنجره غروب را به ديوار كودكي‌ام تماشا مي‌كنم.

 

بيهوده بود، بيهوده بود.

 

اين ديوار روي درهاي باغ سبز فروريخت    .

 

زنجير طلائي بازيها و دريچة روشن قصّه‌ها، زير اين آوار رفت.

 

هشت كتاب، ص 139

 

و در شعر «پرچين راز» همچنين:

 

در باغ ناتمام تو، اي كودك! شاخسار زمرّد تنها نبود،

 

بر زمينة هولي مي‌درخشيد.

 

در دامنة لالائي به چشمه‌ي وحشت مي‌رفتي.

 

بازوانت، دو ساحل ناهمرنگ شمشير و نوازش بود.

 

                                                                                   هشت كتاب، ص 176

 

           حتي در شعر «بي‌روزها عروسك» مي‌بينيم كه جهان را كه به هيأت عروسكي بيجان درآمده است، به دست كودكي موهوم مي‌سپارد تا نشان دهد كه بازگشت به زلالي‌هاي اين دوران مي‌تواند راهي به دهي باشد:

 

گوش كن! يك نفر مي دود روي پلك حوادث!

 

كودكي رو به اين سمت مي‌آيد.                                      هشت كتاب، ص 441

 

         سپهري بيگمان با تجديد خاطرات فردي همواره به بي‌ارجي و پوچي تفاوت‌هاي به حاصل آمده از فرهنگي شدن، علم حضوري داشته و مي‌دانسته است زندگي بزرگسالي دنبالة همان بازي مطبوع خردسالي است كه به كار، دگرگوني پذيرفته و از كام فاصله گرفته است.

 

     زبان شعري سپهري در مجموعه‌هاي مرگ رنگ و زندگي خوابها، شديداً زير تأثير زبان نيماست امّا در مجموعه‌ي سوم «آوار آفتاب» اندك اندك به زبان مولانا نزديك مي‌شود و رفته رفته اوج مي‌گيرد تا جائي كه در مجموعه‌هاي بعدي به سروده‌هاي ديوان كبير از هر دو جنبه‌ي شكل و محتوا پيوند مي‌خورد.

 

            در مجموعة آوار آفتاب به چهارپارة «روزنه‌اي به رنگ» مي‌رسيم كه هم وزن مثنوي معنوي و با انديشه‌‌اي مولانائي است. در اين شعر فرياد آسماني انّاللّه و انّا اليه الراجعون بلند است:

 

      در نسيم لغزشي رفتم ز راه/ راه نقش پاي من از ياد برد/ سرگذشت من به لب‌ها ره نيافت/ ريگ بادآورده‌اي را باد برد.

 

     هشت كتاب، ص 157                   

 

      شعر «غبار لبخند» هم چهارپاره‌اي است كه وزن مثنوي و انديشة مولانائي را با خود دارد. اين شعر كوتاه ملاقات و مكالمه‌اي با دوست به طور كلي يا خداست و چنين پايان مي‌گيرد:

 

چشم من بر پيكرش افتاد گفت:/ «آفت پژمردگي نزديك او»/ دشت: درياي تپش، آهنگ نور/ سايه مي‌زد، خندة تاريك او.

 

هشت كتاب، ص 161

 

     در شعر «فراتر» احساسي جادوئي خواننده را به ياد مولانا مي‌اندازد. سپهري در حالي كه انسان غربي را مخاطب ساخته است،  سخن از شگفتي آشكاري به ميان مي‌آورد كه در شرق وقوع پذيرفته است. هرچه بيشتر اندرون اين شعر را مي‌كاوي بيشتر باور مي‌كني كه اين شگفتي‌آفرين در چشم شاعر كسي جز روح عرفان ايران، عاشق شمس تبريز نيست:

 

با ترس و شيفتگي، در بركة فيروزه‌گون، گلهاي سپيد مي‌كني

 

و هر آن به مار سياهي مي‌نگري، گلچين بي‌تاب!

 

و اينجا ـ افسانه نمي‌گويم ـ              

 

نيش مار، نوشابة گل ارمغان آورد.

 

هشت كتاب، ص 163 

 

    لختي پس از اين با زباني رازآلود دو فرهنگ شرق و غرب را روياروي هم مي‌نشاند انگار عقل است كه با عشق برابر نشسته است و كانت است كه با مولانا مقابل افتاده است:

 

            در جنگل من، از درندگي، نام و نشان نيست.

 

                در سايه ـ آفتاب ديارت، قصّه خير و شر مي‌شنوي.

 

                من شكفتن‌ها را مي‌شنوم 

 

                و جويبار از آن سوي زمان مي‌گذرد.                                                                                                                                               هشت كتاب، ص164 

 

    پس از آن به خود كه از تبار عاشقان است مي‌بالد و خويشتن را به سر منزل مقصود رسيده مي‌بيند و انسان غربي را همچنان جويان و رهسپار:

 

                تو در راهي،

 

                من رسيده‌ام.

 

                                                      هشت كتاب، ص 164

 

   امّا فرجام اين شعر از همة پاره‌هاي آن جاودانه‌تر است. شاعر به انسان غربي دلداري مي‌دهد كه او نيز اگر بخواهد مي‌تواند راه خويش را منزل كند. اين كار به آساني لرزيدن برگي تحقق تواند پذيرفت:

 

                اندوهي درچشمانت نشست، رهرو ناز كدل!

 

            ميان ما، راه درازي نيست، لرزش يك برگ.

 

هشت كتاب، ص 164

 

   امّا تأثير مولانا در شكل شعر سپهري از مجموعة شرق اندوه آغاز مي‌گيرد. شعرهاي اين مجموعه در اوزاني رقصان كه مي‌توان گفت دگرديسي يك وزن بيش نيستند، سروده آمده اند. از هر شعري مصراعي را برگزيده‌ايم تا اين يگانگي وزني مجموعة شرق اندوه را به وضوح اندر توان يافت:

 

           1-       زنبوري پر زد.

 

           2-       تنها به تماشاي چه اي؟

 

           3-       شبنم‌ها بر جا بود.

 

           4-       صد پرتو من در آب.

 

           5-       سرچشمة رويش‌هائي. 

 

           6-       بر آبي چين افتاد.

 

           7-       در جوي زمان، در خواب تماشاي تو مي رويم.

 

           8-       آري، ما غنچة يك خوابيم.

 

      9-     باد آمد، در بگشا، اندوه خدا آورد.

 

     10-    نه تو مي‌پائي و نه كوه،

 

     11-     از خانه بدر، مي‌پائي از كوچه برون، تنهائي ما سوي خدا مي‌رفت.

 

      12-    من سازم، بندي آوازم.

 

      13-     آني بود، درها وا شده بود.

 

      14-     باز آمدم از چشمة خواب، كوزة تر در دستم.

 

      15-     ديشب، لب رود، شيطان زمزمه داشت.

 

       16-     تاريكي، پيچك‌وار، به چپرها پيچيد، به حناها، افراها.

 

       17-     بالا رو، بالا رو، بند نگه بشكن و هم سيه بشكن.

 

       18-     سايه شدم و صدا كردم:

 

       19-      درآ كه كران را برچيدم.

 

       20-      ني‌ها، همهمه‌شان مي‌آمد.

 

        21-     درها، به طنين‌هاي تو واكردم.

 

        22-     دستي افشان، تا ز سر انگشتانت صد قطره چكد.

 

         23-     افتاد،  و چه پژواكي كه شنيد اهريمن

 

         24-     اي در خوراوج! آواز تو در كوه سحر و گياهي به نماز

 

         25-     مي رفتيم و درختان چه بلند! و تماشا چه سياه! 

 

حال اوزان مصاريع بالا را با وزن ابيات زير كه مطلع‌هائي از غزل‌هاي ديوان كبيرند مقايسه كنيد:

 

دل من، دل من، دل من بر تو

 

رخ تو، رخ تو، رخ با  فر تو.

 

                                                                     ديوان كبير، ج5، ص 84، ب 23889

 

نور دل ما، روي خوش تو،

 

بال و پر ما، خوي خوش تو

 

                                                                  ديوان كبير، ج 5، ص84 , ب23879

 

بيدل شده‌ام بهر دل تو

 

ساكن شده‌ام در منزل تو.

 

                                                                             ديوان كبير، ج5، ص 83، ب 23861

 

اي سر مردان! برگو برگو

 

اي شه ميدان! برگو برگو.

 

                                                                                      ديوان كبير، ج5، ص 79، ب 23795

 

               اين ابيات را مولانا در يكي از اوزان بحر متدارك با تكرار پايه فَعلن و فَعلن سروده است و اوزان اشعار بيست و پنجگانة‌ مجموعة شرق اندوه نيز به گونه‌هاي مختلف حركتي آزاد در اين بحر و بازي با همين پايه است. در اين شعرها آنچه بر شكل و محتوا حاكميت دارد «چرخ و آشوب و زلزله است.» ذهن و زبان شاعر در ميانة ميدان به رقص درآمده‌اند. سپهري را مي‌بينيم كه در برزخ لذت‌هاي مادي و معنوي، دستي به جام باده و دستي به زلف يار، پاي مي‌بازد.

 

      به پندار من «شرق اندوه» سفرنامة سپهري «به باغي ديگر» است كه در آن با مرشد روم به راز و نياز نشسته است. البته در اين باغ مرشدان ديگر او چون زردشت، پيامبران بني‌اسرائيل، مسيح، بودا و         نيز حضور دارند اما سياق سخن سپهري نه به كلام اوستا و تورات و انجيل مي‌ماند و نه حالت تريپاتيكا و كتب مقدس هندوان را تداعي مي‌كند. اوج سوررئاليسم در شعر سپهري را بايد در همين مجموعه سراغ گرفت. نيز داناياني كه به پسيكاناليز اين شاعر علاقه‌مندند، به خيال من، بهترين دستماية كار آنان همين بيست و پنج سرود شگفت‌انگيز تواند بود كه شكل و محتواي واحدي نيز به خود گرفته‌اند. دربارة اين شعرها لختي پس از اين در ضمن بحث روند عارفانگي سپهري سخن خواهيم گفت.

 

آيا سهراب عارفي وارسته بود؟

 

      چنانكه گفتيم بنا به مندرجات هشت كتاب سپهري شاعري را با يأس و بدبيني آغاز كرده است. در دو مجموعة آغازين او يعني مرگ رنگ و زندگي خواب‌ها، از خوشبيني‌هاي عارفانه خبري نيست. در شعر ناياب، مي‌سرايد:

 

                        بر چارچوب، پنجره‌ي من،

 

سر تا به پاي پرسشي امّا

 

انديشناك مانده و خاموش.

 

شايد،

 

 

هشت كتاب، ص 49

 

 

از هيچ سو جواب نيايد.    .

      در شعر «مرگ رنگ» نيز شاعر را در كار تصوير فضائي خاموشي‌آگين مي‌بينيم. فضائي كه آواي مرغكي آن را آراسته است:

 

تنها صداي مرغك بي‌آب،

 

گوش سكوت ساده مي‌آرايد،

 

با گوشوار پژواك.

 

                                                                       هشت كتاب، ص 55

 

      در شعر «برخورد» شاعر يأس فلسفي خود را با صراحت با ما در ميان مي‌گذارد و چنين مي‌نمايد كه در نگاه او تنها مرده‌ريگ آدميزاد جاي پاي اوست، با اين يأس ما در واپسين شعر مجموعة دوم او «بي‌پاسخ» ديدار مي‌كنيم. يأسي كه به بهت و سرگشتگي آلوده است:

 

در اتاقي بي‌روزن،

 

انعكاسي نوسان داشت.

 

پس من كجا بودم؟

 

در تاريكي بي‌آغاز و پايان,

 

بهتي در پس در تنها مانده بود.

 

                                                                  هشت كتاب، ص 129

 

      در شعرهاي دو مجموعة نخستين، شك و ترديد، سوءظن نسبت به هستي و كژنگري‌هاي فلسفي فزون و فراوان به چشم مي‌آيد. نه از خوش‌بيني كودكانه اثري هست و نه از روشن‌انگاري عارفانه نشاني.

 

      نام مجموعة نخستين «مرگ رنگ» مي‌تواند نام نمادين دوران از دست رفتة كودكي شاعر باشد و شعرهاي اين مجموعه را مي‌توان مرثيه‌هائي براي اين نعش عزيز به شمار آورد. چنانكه «زندگي خواب‌ها» نيز نامي است كه نماد روزگار نوجواني و سالهاي نخستين جواني شاعر تواند بود و شعرهاي اين مجموعه را هم مي‌توان تعبيرهائي بر رؤياهاي پريشان و گاه و بيگاه هراس‌‌انگيز اين ساليان خواب‌آلود دانست.

 

      عنوان سومين مجموعه: «آوار آفتاب» كنايتي است از بيدار شدن شاعر از خواب، سپري شدن شب درازآهنگ و درشتناك كودكي و نوجواني و آغاز روز در ضمير وي، از اين به بعد شاعر را در كار گشودن گره‌هاي دروني خويش مي‌بينيم.

 

      در شعرهاي اين مجموعه همراه شاعر و همراه او از روي پل عشق مجازي گذار مي‌كنيم و آرام آرام به چشم‌انداز عشق كه عين حقيقت است نزديك و نزديكتر مي‌شويم. در شعر «همراه» مي‌خوانيم:

 

من از برگريز سرد ستاره‌ها گذشته‌ام.

 

تا در خط‌هاي عصياني پيكرت، شعلة گمشده را بربايم...

 

دستم را به سراسر شب كشيدم،

 

زمزمة نيايش، در بيداري انگشتانم تراويد.

 

خوشة فضا را فشردم.

 

قطره‌هاي ستاره، در تاريكي درونم درخشيد....

 

سرانجام در آهنگ مه‌آلود نيايش، تو را گم كردم.

 

                                                                            هشت كتاب، ص 152-153

 

            پايان شعر «همراه» گوياي وصول شاعر از مجاز به حقيقت است. چنان در قلمرو تازه گم مي‌شود كه بازيافتني براي آن نمي‌توان پندار كرد. انگار از اين پس هر عشقي براي شاعر حقيقي است و هر مجازي حقيقت است:

 

ميان ما، سرگرداني بيابانهاست.

 

بي‌چراغي شبها، بستر خاكي غربتها، فراموشي آتشهاست.

 

ميان ما‌، «هزار و يكشب» جستجوهاست.                       هشت كتاب، ص 153

 

            پس از «همراه»، بلافاصله به شعر «آن برتر» بازمي‌خوريم كه هم عنوان آن گوياي دگرديسي ذهن و ضمير شاعر است و هم محتواي آن شرح نخستين ديدار وي با «دلبر پنهان» خويش است. انگار خداست كه طوررا نورباران كرده و موسي است كه از خيرگي، به  رو درافتاده است:

 

و ناگاه،

 

از آتش لبهايش، جرقهی لبخندي پريد،

 

در ته چشمانش تپة شب فروريخت.

 

و من در شكوه تماشا، فراموش صدا بودم.

 

                                                                        هشت كتاب، ص 155          

 

    آنگاه در شعر «اي نزديك» او را با «معشوق برتر» به تماشا توانيم ايستاد، در حاليكه از خود برآمده و در دوست تراويده است، فروتن و سربريز، شرمگين و افتاده:

 

در نهفته‌ترين باغها، دستم ميوه چيد.

 

و اينك، شاخة نزديك! از سرانگشتانم پروا مكن.

 

بي‌تابي انگشتانم شور ربايش نيست، عطش آشنائي است.

 

درخشش ميوه! درخشانتر.

 

وسوسة چيدن، در فراموشي دستم پوسيد.

 

دورترين آب،

 

ريزش خود را به را هم فشاند.

 

پنهان‌ترين سنگ،

 

سايه‌اش را به پايم ريخت.

 

و من، شاخة نزديك!

 

از آب گذشتم، از سايه به در رفتم.

 

رفتم، غرورم را بر ستيغ عقاب          آشيان شكستم.

 

و اينك، در خميدگي فروتني، به پاي تو مانده‌ام.

 

خم شو، شاخة نزديك!

 

                                                                        هشت كتاب، ص 9-158

 

  شاعر كه از مجاز به حقيقت رسيده است اندك اندك درمي‌يابد كه پديدارهاي متناقض جهان، همه با هم يگانه‌اند، اگر نمودها، نمايش تفرقه‌اند، بودها، از وحدت انباشته‌اند. اين است كه او را مي‌بينيم كه در شعر «دياري ديگر» دوش به دوش همراه زميني خويش از ترس خاكي و    حيرت آسماني فاصله مي‌گيرد. ديگر نوميدي در كار نيست و اميد نيز اگر اندكي در كار است رنگباخته و بي‌رمق مي‌نمايد:

 

نه دراين خاك رس، نشانة ترس،

 

و نه بر لاجورد بالا، نقش شگفت.

 

اضطراب بال و پري، سيماي تو را سايه نمي‌كند.

 

در پرواز عقاب،

 

تصوير ورطه نمي‌افتد.

 

                                                             هشت كتاب، ص 168

 

  ديگر حتي در روشناي آب روان نيز اتحّاد مبدأ و منتهي را نظاره‌گر است. در شعر «كو قطرة وهم» مي‌سرايد:

 

            به آب روان نزديك مي‌شوم,

 

                ناپيدائي دو كرانه را زمزمه مي‌كند.

 

                                                                    هشت كتاب، ص170

 

  و در پي آن يگانگي ابهام و وضوح، آشكاري و پنهاني را به مدد ظريف‌ترين استدلال تمثيلي ممكن‌، يعني تمثيل انار ترك‌خورده، فرياد مي‌كند:

 

رمزها، چون انار ترك‌خورده، نيمه شكفته‌اند.

 

                                                                 هشت كتاب، ص170

 

  در پايان اين شعر ناگهان، زنبوري را كه در سرآغاز، درخيال شاعر پر بود، در پرواز مي‌بينيم و اين زنبور نماد يگانگي متناقضان است، نيش و نوش در زنبور با هم خلوت كرده‌اند. خير و شر، زشت و زيبا و سرانجام خدا و شيطان در اين جانور باهم‌اند. همين جانور است كه چونان شاعران و پيامبران با الهام و وحي آشناست.

 

   پس از اين شعر بلافاصله به شعر «سايبان آرامش ما، مائيم» بازمي‌خوريم. در اين شعر است كه شاعر گستاخانه، برابري هيچ را با همه چيز اعلام مي‌كند و همگان را به بيرون آمدن از سايه روشن هستي و نيستي فرامي‌خواند و وجود و عدم را در دو كفه ميزان ذهن خويش مي‌نشاند و من و تو با شگفتي به خط شاهين كه در راستاي افق ايستاده است خيره مي‌مانيم:

 

مانديم در برابر هيچ،

 

خم شديم در برابر هيچ،

 

پس نماز ما در را نشكنيم.

 

برخيزيم و دعا كنيم.

 

لب‌ها، شيار عطر خاموشي باد.

 

                                                                         هشت كتاب، ص 173

 

  آنگاه با در هم آميختن اضداد، يگانگي‌شان را هر چه آشكارتر به چشم‌هاي حيران ما مي‌نشاند:

 

آتش را بشوئيم،

 

نيزار همهمه را خاكستر كنيم. 

 

                                                                         هشت كتاب، ص 173

 

    لختي پس از اين به حقانيّت رؤيا و بطلان هر آنچه در بيداري گمان‌آلود بر آدميان رخ نمايد، پاي مي‌افشارد و براي هميشه داستان تناقض‌ها را به فراموشي مي‌سپارد:

 

در ميوه‌چيني بيگاه،

 

رؤيا را نارس چيدند

 

و ترديد از رسيدگي پوسيد.

 

                                                          هشت كتاب، ص 174

 

    در اينجا ناگزيرم نكته‌اي را در باب بيان واقع‌ستيز كه يكي از استادان بزرگ ادبيات فارسي از آن به بيان پارادوكسي تعبير كرده است، توضيح دهم. نبايد گمان كرد، شاعراني چون مولانا جلال‌الدين، بيدل، غالب و         محض خيالپردازي به اين گونه از بيان روي آورده‌اند كه حقيقت آن است  نخست يگانگي متناقضان در ذهن و ضمير اينان به تصوير رسيده است. يعني آنان به يگانگي آب و آتش، نيش و نوش، تلخ و شيرين و          رسيده‌اند آنگاه تصاوير خيالي مربوط به آنها را پندار كرده‌اند. يعني وقتي مولانا مي‌گويد:

 

داد جاروئي به دستم آن نگار            گفت كز دريا برانگيزان غبار

 

  خيال نبافته است كه در ذهن او دريا و غبار جز دو روي يك سكّه نيستند. همانگونه كه در ضمير سپهري آب و آتش دو نمود از يك بودند. مي‌دانيم اين مطلب به شرح و بسط نيازمند است امّا ناگزير اين سخن را به وقتي ديگر مي‌گذاريم چرا كه كام‌مان از شور شعر سهراب شيرين است و انديشة نوشدارو با ما نيست.

 

  البته يگانه‌نگري در تمام لحظه‌ها با ضمير شاعر نيست، زيرا واقعيت بيروني تفرقه و تضاد را دم به دم روياروي او مي‌گستراند. اگر بت عيّار يكي است، جامه‌هاي او رنگارنگ است و كدام چشم زيبائي‌شناس است كه در برابر اين رنگارنگي افسون نشود.

 

    درنگيدن در يگانه‌نگري كار كارستاني است كه حتي اعجوبه‌اي چون مولانا را نيز گاه‌گاه ناكام گذارده است. في‌المثل اين ابرمرد كه شمس را خداي خويش مي‌دانسته است و فرياد «شمس من و خداي من» او از بانگ اناالحق حسين بن منصور رساتر مي‌نمايد، وقتي هم نعره برداشته است كه:

 

صد هزاران بار ببريدم اميد,

 

از كه! از شمس. اين ز من باور كنيد!

 

  اين است كه اگر از زبان سپهري بخوانيم:

 

و هميشه كسي از باغ آمد و مرا نوبر وحشت هديه كرد

 

و هميشه خوشه‌چيني از راهم گذشت،

 

و كنار من خوشة راز از دستش لغزيد.

 

و هميشه، من ماندم و تاريك بزرگ، من ماندم و همهمة آفتاب.

 

 و  از سفره آفتاب، سرشار از تاريكي نور آمده‌ام:

 

سايه‌تر شده‌ام.

 

 

هشت كتاب، ص 179

 

 

و سايه‌وار بر لب روشني ايستاده‌ام. 

   

 

هيچ جاي شگفتي نيست.

 

    ظاهرا تنها راهي كه براي بيرون آمدن از وسواس حاصل از يگانه‌نگري براي شاعر مي‌ماند، دل به دريا زدن و ديوانگي كردن است. در شعر «ميوة تاريك» سپهري تنها به ميانجي شوريدگي است كه مي‌تواند دامن از چنگ هراس سياه وسواس دروني و دودلي بيرون بياورد:

 

  در جنون چيدن از خود دور شد/ دست او لرزيد، ترسيد از درخت/ شور چيدن ترس را از ريشه كند/ دست آمد، ميوه را چيد از درخت.                هشت كتاب، ص 181

 

           به هر حال آنچه از يگانه‌نگري به حاصل مي‌آيد، احساس خرسندي است. انگار ديگر رازي در كار نيست. همين كشف اتحاد ذاتي كائنات، آدمي را به شهود همة رازها فرا مي‌خواند. در شعر «راه‌واره» مي‌خوانيم:

 

زورق‌ران توانا:

 

در پرتو يكرنگي، مرواريد بزرگ را، در كف من خواهد نهاد.

 

                                                                 هشت كتاب، ص 187

 

      وسواس هراس‌آلود همواره از جدائي ميان عاشق و معشوق به حاصل مي‌آيد، تا يار هست، بيم و باك نيست. در شعر «گردش سايه‌ها» اين رابطة عجيب به روشني به تصوير درآمده است:

 

با تو برخوردم، به راز پرستش پيوستم.

 

از تو به راه افتادم به جلوة رنج رسيدم

 

و با اينهمه اي شفّاف! و با اينهمه اي شگرف!

 

مرا  راهي از تو به در نيست.

 

                                                                             هشت كتاب، ص 189

 

      حركت سپهري در فضاهاي عارفانه، تا بدانجا ادامه مي‌يابد كه بطور كلّي او را از زمين وامي‌كند و به آسمان مي‌برد و بر كرسي خدائي مي‌نشاند. در شعر «نيايش» احساس يگانگي خويش با خدا را چنين به بيان مي‌آورد:

 

من به خاك آمدم و بنده شدم.

 

تو بالا رفتي و خدا شدي.

 

                                                                         هشت كتاب، ص 193

 

      در شعر «نزديك آي» كه يكي از شاهكارهاي اوست به زبان رمز فرياد اناالحق و ليس في جبّتي سوي اللّه برداشته است. در همين شعر است كه شور عدم سر تا پاي او را فرا مي‌گيرد و در خدا فاني مي‌شود و سپس خدا را در خويش فرا مي‌خواند:

 

تو را ديدم، از تنگناي زمان جستم،

 

تو را ديدم، شور عدم در من گرفت....

 

به در آي، بيخدائي مرا بيآگن،  محراب بي‌آغازم شو.

 

نزديك آي تا من،‌ سراسر «من» شوم.

 

                                                                         هشت كتاب، ص 196

 

             در شعر پاياني مجموعة «آوار آفتاب» كه عنوان «محراب» را بر خود دارد، ديگر همة نمودهاي كثرت از ميان مي‌رود. جهان تخم‌مرغي است  كه در پوستة آن عاشق معشوق را چون سفيده كه زرده را، در آغوش خويش مي‌فشارد:

 

تهي بود و نسيمي،

 

سياهي بود و ستاره‌اي.

 

هستي بود و زمزمه‌اي.

 

لب بود و نيايشي.

 

من بود و توئي.

 

نماز و محرابي.                                  هشت كتاب، ص 2-211

 

      حركت سپهري در فضاهاي عارفانه در مجموعة بعدي: «شرق اندوه» از حالت منظّم و آرامي كه در «آوار ‏آفتاب» دارد، بيرون مي‌آيد و صورت دوراني به خود مي‌گيرد، امّا شگفت اينجاست كه به سرگيجه و سقوط حاصل از آن نمي‌انجامد. در شعرهاي بيست و پنجگانة اين مجموعه، شاعر را چونان زمين به گرد خويش گردان مي‌بينيم و شورانگيزي اين گردندگي در اين است كه در عين حال گردش بر گرد خورشيدي بيرون از اوست. با نخستين شعر مجموعه: «روانه» جستجوي جوشان شاعر آغاز مي‌گيرد. 

 

   در شعر بعدي: «هلا» بر سر دوراهي هفتخاني است، دو راهي بيم و اميد، كفر و ايمان، خدا و بي‌خدائي:

 

        زنجره را بشنو، چه جهان غمناك است!؟ و خدائي نيست و خدائي هست، و خدائي                                                          هشت كتاب، ص 218

 

      در شعر بعدي: «ياد مه» مه شك و ترديد به يك سو مي‌رود و همه جا روشنائي و روشنائي است. اميد، ايمان، خدا و هر آنچه حركت آدمي را سرعت مي‌بخشد، درخششي انكارناپذير مي‌يابد:

 

                تنهائي تنها بود.

 

                ناپيدا، پيدا بود.

 

               «او»، آنجا، آنجا بود. 

 

                                                                           هشت كتاب، ص 220

 

      در دو شعر بعدي: «چند» و «هايي» اين درخشش همچنان خيره‌كننده باقي مي‌ماند امّا ناگهان در شعر «شكپوي» ابرهاي دوگانگي براي لحظاتي پديدار مي‌شوند:

 

                نقشي پيدا، آئينه كجا؟ اين لبخند، لبها كو؟ موج آمد؟ دريا كو؟

 

                                                                     هشت كتاب، ص 226

 

   امّا در فرجام شعر باز همه جا نورباران است و جلوة معشوق ريشة همة ترديدها را سوزانده است:

 

    مي‌بويم، بو آمد. از هر سو، هاي آمد، هو آمد. من رفتم، «او» آمد، «او» آمد.

 

                                               هشت كتاب، ص226

 

    اين روند در شعرهاي «نه به سنگ»، «و»، «نا» ادامه مي‌يابد تا در فرجام در شعر «پا راه» كه نام آن يگانگي پوينده و راه را تلقين مي‌كند به وادي فنا مي‌انجامد. در اين شعر سپهري آشكارا از عقل عددانديش و دانش وسوسه‌گر، بيزاري مي‌جويد و تفكر را كاهي در آخور آدمي مي‌انگارد كه همواره با آب تنهائي تنها مي‌تواند تشنگي و گرسنگي آناني را كه در مرحلة حيواني درجا مي‌زنند فرونشاند:

 

     انديشه، كاهي بود، در آخور ما كردند. تنهائي: آبشخور ما كردند.

 

                                                                              هشت كتاب، ص 234

 

   و در پايان اين شعر غمگنانه در مرگ و نيستي مي‌لغزد و مي‌لغزاند:

 

         نه تو مي‌پائي و نه من، ديدة تر بگشا. مرگ آمد، در بگشا.                هشت كتاب، ص234

 

     شعر بعدي «شيطان هم» نمايشي از دوگانگي در يگانگي است. اينجا خدا و شيطان تار و پود نسيجي يگانه‌اند امّا شعر پس از آن «شورم را» اعلام يگانگي مطلق است. در اين شعر است كه شاعر از آئين تركيبي خويش سخن مي‌گويد: آئيني كه در آن همة آئين‌ها اعم از الهي و غيرالهي انجمن كرده‌اند. در پايان اين شعر مولاناوار خاموشي را از سخن گوياتر مي‌بيند:

 

    بادانگيز، درهاي سخن بشكن، جا پاي صدا مي‌روب، هم دود «چرا»     مي‌بر، هم موج «من» و «ما» و «شما» مي‌بر.                  هشت كتاب، ص 238

 

     همين انديشة مولانائي در شعر «گزار» به گونه‌اي بسيار شاعرانه تكرار مي‌شود. شاعر كوزة پرآب خيالات خواب‌آلود شعر را ناگهان مي‌شكند و به مشاهدة معشوق در تنهائي بيدار خويش مي‌نشيند:

 

            بازآمدم از چشمة‌خواب، كوزة تر در دستم.

 

                مرغاني مي‌خواندند، نيلوفر وا مي‌شد، كوزة تر بشكستم.

 

                در بستم.

 

                و در ايوان تماشاي تو بنشستم.                هشت كتاب، ص2-241

 

    در شعرهاي «لب آب»، «هنگامي» و «تار» فضاهائي رؤياآلود تصوير مي‌شود كه درنگ در يكايك آنها تطويل كلام را باعث مي‌آيد. بعد از اينها مي‌رسيم به شعر «تنها باد» كه نماد معراج شاعر تا خداست. در اينجا شاعر را ندا درمي‌دهند تا فراز آيد و شاعر سرانجام به خلوتگاه راز گام مي‌گذارد. همة پرده‌ها به كنار مي‌روند و عاشق و معشوق با هم درمي‌آميزند:

 

     و ندا آمد: يادي بود. پيدا شد. پهنه چه زيبا شد!

 

        «او» آمد، پرده ز هم وا بايد، درها هم.       

 

                و ندا آمد: پرها هم.             

 

                       هشت كتاب، ص 251

 

    اين گشت و گذار روحاني با پيچ و خم‌هائي سرانجام در شعر «و چه تنها» به خان بزرگ اناالحق مي‌انجامد:

 

                من از تو پرم، اي روزنة باغ همآهنگي كاج و من و ترس!

 

هنگام من است. اي در به فراز، اي جاده به نيلوفر خاموش پيام!

 

                                                                                      هشت كتاب، ص 264

 

   و در شعر پاياني مجموعه «تا گل هيچ» شاعر راه خويش را دوشادوش معشوق دنبال مي‌گيرد. و در حاليكه با هم مغازله مي‌كنند و داستان دوري از يكديگر را براي هم بازمي‌گويند، كار آفرينش‌هاي تازه را پي مي‌گيرند:

 

مي‌خوانديم: «بي تو دري بودم به برون و نگاهي به كران و صدائي به كوير»

 

                                                                                   هشت كتاب، ص 266

 

   اگر خواسته باشيم روند عارفانگي را در مجموعه‌هاي بعدي دنبال گيريم سخن به درازا خواهد كشيد اين است كه به همين اندازه بسنده مي‌كنيم و تنها يادآور مي‌شويم كه اگر حركت سهراب سپهري را در قلمرو ذهنيات عارفانه بتوان عرفان نام نهاد، بهيچوجه عرفاني از دست آنچه در گذشته مي‌شناخته‌ايم نيست. او نه از طريق آئيني خاص كه تنها به ميانجي آگاهي‌هاي گستردة خويش و حس نيرومندي كه داشته است، فضاهاي عرفاني را لمس كرده است. به زبان ديگر آنچه سپهري در جستجوي آن بوده است بهيچوجه ضلع سوم مثلث شريعت          طريقت          حقيقت نيست. ارتباط سپهري با جهان و جهان‌آفرين ارتباطي بيواسطه مي‌نمايد و همان ارتباطي است كه ميان برگ درخت و ريشة آن برقرار است. سپهري همة اديان را مطالعه كرده است امّا هيچيك نردبان معراج او نيست. اگر پريده است با بالهاي حسّ و تجربة‌ خويش پريده است و اگر رسيده است از خود به خدا رسيده است.

 

   تازه اوّل گفتگو است و من مي‌خواهم در همين جا سخن را درز بگيرم به ياد قصّه‌اي مي‌افتم كه شادروان علامه دهخدا در امثال و حكم خويش آورده است. بد نيست براي رفع كسالت خوانندگان، آن را بازگو كنم، مي‌گويد:

 

    «خواجه‌‌اي نيكو خدمتي غلام خويش را بر سر انجمن مي‌ستود و مي‌گفت: بدان پايه در خدمت مواظب و چالاك است كه وقتي او را به جائي فرستم، چون در راه به چيزي توجّه ندارد، لحظه رجعتش را نيز پيش‌بيني توانم كرد. حضّار درخواست مشاهدة امر عجب كردند. خواجه غلام را مأمور ارسال پيام به محلّتي دور كرد. غلام برفت. خواجه به تخمين  مي‌گفت: اكنون به فلان كوي رسيده، از فلان برزن عبور كرد، به بازاري چنين فرو شد. و از دربندي چنين برآمد، از آن محلت بگذشت، پيغام بگذاشت و بازگشت و به بهمان گذر رسيد و اينك بر در است! غلام را آواز داد. غلام حاضر بود. خواجة ديگري حضور داشت. شب ماجرا به غلام سياه خود قصّه كرد و او را سرزنش فرمود. غلام گفت: در جائي شما نيز همين دعوي كنيد تا بدانيد كه من از او كم نيايم. خواجه متكي به وعدة غلام، ديگر روز در مجلسي اين ادّعا كرد و به حاضران به عمل اثبات كردن خواست و غلام را بنا بر قرار پيشين به راهي دور فرستاد و پيوسته به حضّار مسافت پيمودة غلام را تعيين كرد. و پس از ساعتي گفت: اينك غلام حاضر است و غلام را بخواند. غلام بر در بود. خواجه نهايت خرسند شده پرسيد: فرمان انجام كردي؟ گفت: آقا از آن وقت كفش‌ها را مي‌جورم؟ يعني هنوز كفش‌هايم را ميان كفش‌ها مي‌جويم و نمي‌يابم. »  

 

                                                                    امثال و حكم ، ج 3، ص 1221            

 

   به هر حال بحث مستوفي در باب سپهري و شعر و انديشة او را به وقتي ديگر مي‌گذارم و مي‌گذرم.  يادش بخير باد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تماس

نشانی:
تهران، خیابان انقلاب، میان خیابان ابوریحان و خیابان دانشگاه، ساختمان فروردین، واحد 38
تلفن:
+98912-3333068  +9821-66955441
فکس:
-----------
وبسایت:
www.drsarami.com
ایمیل:
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید